Page content
Mobiele, locatieonafhankelijke waterkeringssystemen kunnen worden onderverdeeld in tubesystemen (dit zijn flexibele buizen), bassin-, opklap-, frame-, dam- en plaatsystemen, en bulkelementen. De systemen gaan overstromingen tegen door hun bulkgewicht, dat wordt geïnduceerd door water, zand of beton (in container- en bulksystemen), of door hun geometrie in combinatie met de verticale hydrostatische waterdruk (in opklap-, frame-, dam- en luchtgevulde tubesystemen), waarbij beide methoden resulteren in wrijvingskrachten op de grond. Plaatsystemen bestaan uit platen die op hun plaats.
Locatieonafhankelijke mobiele hoogwaterbeschermingssystemen kunnen systematisch worden geclassificeerd in vier hoofdgroepen: vulcontainersystemen, bulksystemen, opklapsystemen en wandsystemen. Binnen deze hoofdgroepen vindt een nadere indeling plaats op basis van constructieve opbouw, geometrische configuratie en materiaalgebruik.
In het algemeen hebben locatieonafhankelijke mobiele hoogwaterbeschermingssystemen geen extra verankering aan de grond nodig. Sommige producenten bieden deze mogelijkheid echter wel, wat een veiligheidstoeslag met zich meebrengt of noodzakelijk kan zijn als er hoge stroomsnelheden of een grote windbelasting op het systeem worden verwacht. Zowel zandzakken als ZVS worden in crisissituaties gebruikt, vooral wanneer permanente beschermingssystemen tegen overstromingen zoals dijken (dreigen te) falen of wanneer er geen permanente beschermingssystemen tegen overstromingen beschikbaar zijn omdat men dacht dat het bedreigde gebied geen risico liep. Bij extreme overstromingen worden dus zowel zandzakken als ZVS gebruikt. Tot nu toe is er geen wettelijke verplichting om de functionaliteit van een ZVS aan te tonen.
Vulcontainersystemen
Containersystemen zijn constructies uit naast elkaar geplaatste onderdelen die vóór of tijdens inzet worden gevuld met minerale vaste stoffen (zoals zand, grind of grond), water of lucht. Afhankelijk van de constructieve uitvoering worden containersystemen onderverdeeld in zandzaksystemen, tubesystemen en bassinsystemen.
Onderscheid kan gemaakt worden tussen systemen die bestaan uit (gewapend) geotextiel en systemen die bestaan uit harde kunststof. De systemen worden in het algemeen middels een plakstrip, ring of metalen pin aan elkaar gekoppeld om waterdichtheid te garanderen. Systemen gevuld met water of lucht bestaan uit flexibele buizen, die door middel van het opvullen met lucht of water tot een kering worden getransformeerd. Door de flexibele aard van de systemen sluiten deze over het algemeen goed aan op de ondergrond.
Tubesystemen
Dit zijn gesloten vulcontainersystemen en worden in tubevorm (buis- of slangsysteem) aangeboden. Deze systemen zijn robuuste, gewapende kunststofmembranen met een waterdichte coating die gevuld worden met water. Het materiaal is vooral van gecoat polyester.
De tubesystemen worden opgevouwen of opgerold geleverd en op de locatie van inzet uitgerold, gepositioneerd en onderling stevig en zo waterdicht mogelijk aan elkaar gekoppeld. Hierdoor kunnen dammen van elke lengte worden gerealiseerd. Vanwege het geringe gewicht kan dit zonder hulpmiddelen gebeuren. Sommige systemen worden eerst met perslucht opgeblazen en vervolgens samengevoegd tot een dam. Daarna worden de tubes met brandweerslangen en pompen gevuld met water uit nabijgelegen waterbronnen terwijl tegelijkertijd de lucht word afgevoerd. Andere systemen worden direct met water gevuld. Stabiliteit wordt voornamelijk bereikt door het eigen gewicht en de waterdruk of een voorliggende of vast verbonden afdichtingsbanen (schort) dat ook het wegrollen vermindert. De van buiten opgelegde hydrostatische druk door het gekeerde water heeft dan juist een stabiliserend effect.
Gangbare systemen hebben standaardsegmentlengtes van 10 – 15 m, soms 30 m. Met hulpmiddelen kunnen segmenten tot 50 m in een keer worden opgebouwd.
Bij tubesystemen met een beschermingshoogte van >0,5 m worden twee tubes parallel naast elkaar geplaatst omdat een losse tube door de druk van het te keren water zal wegrollen. De twee tubes zijn door een verbindingsstuk of met riemen vast met elkaar verbonden. Bovendien kan het beschermingsniveau van bestaande dijken door tubesystemen worden verhoogd. Extra hoogte kan worden bereikt door een derde tube op de andere twee al met water gevulde tubes met riemen te fixeren.
Tubesystemen kunnen snel worden opgebouwd met relatief weinig personeel. Vanwege de flexibele buitenkant kunnen tubesystemen overal worden toegepast. Zij passen zich door hun eigen gewicht en vorm zeer goed aan de ondergrond en de topografie aan en kunnen daarom ook op zachte ondergronden goed worden ingezet.
De flexibele buitenmantel van de tube maakt ook lokale afdichting van doorgangen voor opritten of muuropeningen mogelijk.
Het gebruik bij vorst is sommige van deze systemen problematisch, omdat het bevriezen van het water in de buizen voor stabiliteitsproblemen kan zorgen.
Na gebruik moeten de tubesystemen worden geleegd en worden gecontroleerd op scheuren en slijtage en indien nodig worden gerepareerd. Vervolgens kunnen ze worden hergebruikt.
Bij tubesystemen is de variatie aan op de markt beschikbare mobiele keringen zeer uitgebreid. Deze systemen onderscheiden zich soms alleen in details die wel bij de installatie door de benodigde handelingen het verschil kunnen uitmaken in de opbouwtijd, maar ook in de manier van het aan elkaar koppelen van de module en de mogelijkheid om de kerende hoogte achteraf nog te verhogen. Bij sommige systemen is ook een bovenstrooms schort geïntegreerd wat een grote invloed heeft op onderloopsheid, de stabiliteit van de ligging van het systeem en de bescherming van de tube tegen bijvoorbeeld de impact van drijfhout. Ook zijn niet alle tubesystemen volledig krachtsluitend met elkaar te koppelen.
Een aandachtspunt is de gevoeligheid voor lekkage als gevolg van beschadiging door scherpe voorwerpen, drijfvuil en/of vandalisme. Sommige systemen zijn meer gevoelig voor beschadiging dan andere.
Bassinsystemen
Bassinsystemen zijn open vulcontainersystemen (bekken) die aan elkaar worden geplaatst om een kerende barrière te vormen. De hoogte van deze systemen is 1,0 tot 3,0 m. Zij bestaan uit modulaire open stalen frameconstructies met een scheurbestendig en slijtvast geotextiel als omhulsel. Ook big bags vallen hieronder. Ze worden op de inzetlocatie opgebouwd en worden gevuld met zand, grind, grond of water. Voor de watervulling is een inwendige waterdichte zak noodzakelijk. Het vooraf vullen en positioneren met hijsmiddelen is mogelijk, maar stelt ook hogere eisen aan de bereikbaarheid en draagkracht van de ondergrond.
Daarnaast zijn er ook systemen die gemaakt zijn van glasvezelversterkte kunststofpanelen die tot cilinders kunnen worden opgerold en met een eenvoudig systeem worden gesloten. Dergelijke bassinsystemen met een smalle rand zakken weg in drassige grond. Vaak kunnen deze systemen alleen op verharde wegen een noemenswaardige stuwhoogte weerstaan.
Met open vulcontainersystemen kunnen dammen van elke lengte worden gebouwd. In het algemeen wordt de dichtheid van de voegen tussen vulcontainers al gegarandeerd door het aan elkaar aandrukken van de gevulde containers, of moeten deze ter plaatse met elkaar worden verbonden, bijvoorbeeld met schroeven. Een extra folie ter afdichting is niet noodzakelijk.
Deze systemen zijn relatief stabiel door hun grote massa, geschikt voor verschillende ondergronden en ook stapelbaar. Zij kunnen makkelijk worden gebruikt in ruw terrein, aangezien er geen zwaar gereedschap nodig is voor de bouw en het transport ervan.
Afhankelijk van het type systeem, bijvoorbeeld met of zonder frame, verschilt de benodigde opslagruimte sterk. Ook afhankelijk van het type vulcontainersysteem kunnen de onderdelen worden hergebruikt. Bij hergebruik van het systeem moeten de onderdelen worden geleegd en, indien nodig, gereinigd en gedroogd.
Bulksystemen
Bulksystemen zijn massasystemen, bestaan uit zware, moeilijk hanteerbare elementen van beton (betonnen prefabelementen in vorm van keerwanden of betonblokken met een hoge veiligheid tegen kantelen zoals snelwegbarrières) of uit ter plaatse met geotextiel omhulde, continue zandgevulde slangen. Deze systemen ontlenen hun werking aan hun grote eigen massa. Bulkelementen worden ingezet bij extreme belastingen (sterke stroming en drijfvuil) waar stabiele werking uitsluitend door een groot eigen gewicht kan worden gewaarborgd.
De afzonderlijke betonelementen worden doorgaans zonder specifieke afdichting geplaatst, waardoor enige waterdoorlatendheid wordt geaccepteerd; deze kan worden beperkt door toepassing van een voorliggende afdichtingsbaan en zandzakken voor de fixatie van de folie.
Betonblokken zijn verkrijgbaar in uiteenlopende afmetingen, met hoogten van circa 0,40 tot 1,20 m en gewichten tot circa 4,3 ton. Sommige bloktypen zijn stapelbaar, waardoor – bij voldoende draagkracht van de ondergrond – grotere beschermingshoogtes kunnen worden gerealiseerd.
Zowel bij de opbouw als bij het demonteren is inzet van zware transport- en hijsmiddelen
noodzakelijk en moeten voertuigen voor het laden en lossen beschikbaar zijn. Dit stelt hoge eisen aan beschikbare manoeuvreerruimte, ondergrond en bereikbaarheid van de inzetlocatie.
Massasystemen zijn minder flexibel en tijdsintensiever in op- en afbouw dan andere mobiele keringsystemen en daarom vooral geschikt voor kritische locaties waar betrouwbaarheid zwaarder weegt dan snelheid of flexibiliteit.
Opklapsystemen
Opklapsystemen zijn een speciale vorm van open vulcontainers. Zij bestaan uit star plaatmateriaal of sterke geplooide kunststofzeilen, waar de bredere kant op de grond ligt en de korte kant zich met het aanstromende water bij een toenemende waterstand zelfstandig vult en openklapt, zover als de zijdelingse kunststofwanden dit toelaten.
Opklapsystemen liggen na het uitrollen vrij op de grond en wachten op het hoogwater, zonder dat men zeker kan zijn dat alles werkt. Bovendien is de stabiliteit van deze systemen afhankelijk van het gewicht van het water dat op het horizontale gedeelte van het systeem drukt. Hoe hoger de waterstand hoe stabieler het systeem. Zolang er nog geen hoogwater wordt gekeerd zijn deze systemen bij storm zeer kwetsbaar en kunnen ze volledig wegwaaien. Het is niet 100% zeker dat het systeem over de hele lengte vanzelf rechtop komt te staan. Dat betekent dat tot het moment dat het water komt, veel hulpverleners paraat moeten staan om het systeem indien nodig te helpen rechtop te komen. Als het rechtop komen van het systeem wordt verbeterd door bijvoorbeeld steunen te plaatsen, wordt de kwetsbaarheid voor wind drastisch vergroot.
Opklapsystemen worden vooral voor het afzetten van frontaal toestromend water ingezet. Op een gladde ondergrond wordt veiligheid tegen wegglijden door ankers gehinderd.
Zij verkrijgen hun stabiliteit door het gewicht dat op het horizontale op de ondergrond liggende gedeelte van het systeem drukt. Dit versterkt de wrijving en daarmee de weerstand tegen verschuiven. Dit betekent dat de druk bij een geringe waterstand nog niet voldoende is om onderloopsheid tegen te gaan. Bovendien vereisen deze systemen een goede doorgaande aansluiting aan de ondergrond. Op gladde ondergronden zijn extra maatregelen nodig (grondankers, zandzakken).
Als er plooien in het zeil zitten, bijvoorbeeld omdat het zeil bij een bocht of langs een wand wordt geleid, vormen deze locaties een zwakke plek. Het systeem ontvouwt zichzelf wel met het opkomende water. Om er echter zeker van te kunnen zijn dat het systeem overal voldoende omhoogkomt, moeten steunelementen worden geplaatst. Deze hebben echter het nadeel dat het systeem heel windgevoelig is, zolang er nog geen water gekeerd wordt. Zolang er nog geen water wordt gekeerd is het systeem vlak en kan het door voertuigen worden gepasseerd.
Deze systemen zijn door de snelle plaatsing met potentieel weinig personele inzet ook snel tijdelijk inzetbaar, maar hebben beperkingen qua stabiliteit, aanpasbaarheid en de mogelijkheid tot combinatie met andere mobiele systemen.
Wandsystemen
Wandsystemen zijn ondersteunende constructies met stijve elementen, waarbij de waterdichtheid is geïntegreerd in het systeem of wordt bereikt door toepassing van een aan de waterzijde aangebrachte afdichtingsbaan, die ook onderloopsheid beperkt. Het zijn vrijstaande keermiddelen bestaan uit stalen, houten of kunststofframes, welke met verschillende materialen worden bedekt. Het systeem wordt afgedekt met een membraan om de constructie waterdicht te maken. Met wandsystemen kunnen hoge beschermingshoogtes worden gerealiseerd.
Deze systemen zijn bij de juiste voorbereiding snel te monteren en bijzonder geschikt voor stedelijke of infrastructurele omgevingen waar weinig ruimte beschikbaar is.
Binnen de wandsystemen worden framesystemen, damsystemen en plaatsystemen onderscheiden.
Framesystemen
Framesystemen (in de literatuur ook aangeduid als boksystemen) bestaan uit stijve wanddelen die door een achterliggende frame- of schoorconstructie worden gestabiliseerd. Ze zijn flexibel inzetbare, aaneengeschakelde constructies die met een beperkte krachtsinspanning kunnen worden opgebouwd. Deze systemen bestaan hoofdzakelijk uit drie componenten: een onderconstructie van metaal of kunststof, die langs de beschermingslijn wordt geplaatst als steunpunten, wandelementen (bijv. europallets of speciaal vervaardigde platen van hout, metal of kunststof) en een afdichtingsbaan (folie of zeil). Om de ondersteuningsconstructie op de grond te verankeren, worden haringen of ankerbouten gebruikt. Op de ondersteuningsconstructie worden de wandelementen (staalplaten of europallets) gemonteerd; de afdichtingsbaan wordt aan de waterzijde van de wandelementen aangebracht en met zandzakken of zware kettingen aan de grond gefixeerd.
Met deze systemen kunnen dammen van elke lengte worden gebouwd. Afhankelijk van het systeem kunnen verschillende beschermingsniveaus worden bereikt. Bij wandelementen van metaal zijn beschermingshoogtes van 3,0 m mogelijk, waarbij de puntvormige belasting van de ondergrond extra aandacht vereist.
Om de stabiliteit van framesystemen te garanderen moet de ondergrond stabiel zijn en niet te hobbelig. Belastingoverdracht doorgaans puntvormig via de steunpunten op de ondergrond. Toepassing op zachte of onvoldoende draagkrachtige ondergronden wordt afgeraden omdat de voeten van de ondersteuningsconstructie in de grond kunnen zakken, waardoor de realiseerbare stuwhoogte beperkt wordt en het systeem daardoor scheef kan komen te staan en uiteindelijk zou kunnen kantelen. Ook kan in lengterichting makkelijk lekkage ontstaan tussen meer en minder verzakte delen. Een aanvullende verankering in de draagkrachtige ondergrond kan zijdelingse verplaatsing onder belasting voorkomen.
Het werken met vaste palletafmetingen kan bij variërende ondergrondhoogtes of restlengtes tot aansluitproblemen leiden, die vaak met zandzakken moeten worden opgevangen. Framesystemen met dunwandige wandelementen zijn in dit opzicht flexibeler en kunnen overlappend worden geplaatst of worden aangepast aan bestaande constructies.
Sommige producenten bieden systemen met verschillende constructiehoogtes aan zodat grote hoogteverschillen van de ondergrond kunnen worden gecompenseerd.
Voor een snelle installatie van framesystemen is een systematische opslag noodzakelijk. Na gebruik moeten framesystemen worden gecontroleerd, gereinigd en gedroogd, en kunnen ze vervolgens opnieuw worden gebruikt.
Een goedkope variant van industrieel geproduceerde framesystemen kan met europallets worden gerealiseerd. Framesystemen met europallets zijn weinig flexibel qua hoogte vanwege de gestandaardiseerde breedte van elk europallet. Bij toepassing van europallets zijn stuwhoogtes en steunpuntafstanden bepaald door de standaardafmetingen (1,20 m × 0,80 m). Bij één palletrij is de beschermingshoogte circa 1,0 m; met een tweede rij kan deze worden vergroot tot maximaal circa 1,8 m. Het voordeel is dat Europallets vaak in grote hoeveelheden beschikbaar zijn.
Damsystemen
Damsystemen zijn zelfdragende wandsystemen met een verbrede voetconstructie, waarbij de stabiliteit wordt ontleend aan eigen gewicht en geometrie. De waterkering kan bestaan uit waterdichte elementen of worden gerealiseerd door toepassing van een aan de waterzijde aangebrachte afdichtingsbaan.
Het wandelement fungeert gelijktijdig als draag‑ en stutconstructie, waardoor voor de realisatie van de beschermingsbarrière relatief weinig opbouwstappen noodzakelijk zijn. De constructies bestaan doorgaans uit lichte materialen, zoals kunststof, aluminium of een combinatie daarvan, zodat bij een beperkt eigen gewicht toch voldoende stabiliteit kan worden bereikt en ergonomisch gunstige arbeidsomstandigheden tijdens de opbouw mogelijk zijn. Optredende trekkrachten ter plaatse van de voet van de constructie worden opgenomen binnen het systeem zelf of door toepassing van spreidremmen.
De afzonderlijke elementen kunnen aaneengeschakeld worden tot een doorlopende beschermingslijn. Indien de constructie niet op zichzelf waterdicht is, dient de waterdoorlatendheid te worden beperkt door middel van een aan de waterzijde aangebrachte afdichtingsbaan (zeil of folie). Ter voorkoming van zijdelingse verplaatsing kunnen grondankers worden toegepast, hoewel deze met name bij verweekte of slappe bodems beperkingen kennen. Richtingsveranderingen in de beschermingslijn kunnen met behulp van systeemspecifieke hoekelementen worden gerealiseerd.
Voor de aansluiting op oneffenheden en variaties in terreinhoogte (bijv. stoepranden) zijn speciale paselementen beschikbaar. Aansluitingen op bestaande bouwwerken worden gerealiseerd met speciale aansluitstukken of door toepassing van zandzakken.
Na inzet worden damsystemen gereinigd, geïnspecteerd op beschadigingen en in droge toestand opgeslagen, zodat hernieuwde inzet mogelijk blijft.
Plaatsystemen
Plaatsystemen zijn eenvoudige, tijdelijk inzetbare wandsystemen die bestaan uit schotten of platen in combinatie met ingeheide wapeningstaven of houten palen. Zij worden niet als commercieel systeem aangeboden, maar gelden als eenvoudige, lichtgewichte noodoplossing die met gangbare materialen kan worden opgebouwd. Het constructieve principe is eenvoudig en maakt gebruik van materialen die veelal beschikbaar zijn op gemeentelijke bouwdepots, bouwplaatsen en bij bouwmarkten.
De stabiliteit van paneelsystemen wordt gerealiseerd door het inslaan van wapeningstaven of palen in de ondergrond, waarmee de schotten op hun plaats worden gehouden. De systemen zijn uitsluitend geschikt voor toepassing bij geringe opstuwhoogtes (≤ 0,50 m) en vereisen een ondergrond waarin het inslaan van deze elementen technisch mogelijk is. Met name bij sterk verweekte of slappe bodems kan dit een beperking vormen. Indien aanvullende afdichting noodzakelijk is, kan deze worden gerealiseerd door toepassing van een aan de waterzijde met zandzakken verzwaarde afdichtingsbaan.
Voor het compenseren van oneffenheden in het terrein kunnen vooraf geplaatste zandzakken worden toegepast. Door de eenvoudige constructiewijze zijn plaatsystemen beperkt aanpasbaar aan variaties in terreinhoogte en aansluitingen op bestaande constructies, waardoor de inzetbaarheid in complexe situaties gering is.